شرح : جوهرى « 1 » در صحاح گويد كه گويا « اعاجيب » جمع « اعجوبه » است ؛ چنانچه « احاديث » جمع « احدوثه » است « 2 » . و بعضى گويند كه « اعجوبه » چيزى است كه نيكويى يا زشتى آن به شگفت آورد . و در اين حديث مراد اوّل است « 3 » . و چنين نمايد كه آن در اصل مختص به چيزى باشد كه حُسْنش شگفت آورد ؛ گرچه در استعمال تطفلًا در اعم مستعمل شود . و « برّ » بر خلاف عقوق است ، و فلانٌ يَبَرُّ خالِقَهُ ؛ يعنى اطاعت مىكند او را . چنانچه جوهرى تصريح كرده « 4 » و « ثقلان » جن و انس است . و اين حديث شريف دلالت دارد بر اين‌كه خوف و رجا هر دو بايد به مرتبهء كمال باشد ؛ و يأس از رحمت و ايمنى از مكر به‌كلّى ممنوع است ؛ چنانچه احاديث بسيار بر آن دلالت كند « 5 » ، و كتاب كريم تنصيص بر آن فرمايد « 6 » . و ديگر آن‌كه بايد هيچ‌يك بر ديگرى رجحان نداشته باشد . و ما ان شاء اللَّه در ضمن چند فصل بيان آن و ديگر مناسبات حديث شريف را مىنماييم . فصل در بيان آن‌كه انسان عارف را دو نظر است بدان‌كه انسان عارف به حقايق و مطلع از نسبت بين ممكن و واجب - جلّ [ و ] علا - داراى دو نظر است : يكى نظر به نقصان ذاتى خود و جميع ممكنات و سيه‌رويى كائنات ،

--> ( 1 ) - اسماعيل بن حمّاد جوهرى ( 332 - / 393 يا 398 ) پيشواى لغت‌دانان و اديبان است ، و در كلام و اصول نيزمتبحّر بوده است ، از شاگردان ابوعلى فارسى و ابوسعيد سيرافى مىباشد ، مهمترين اثر وى الصحاح در لغت است . ( 2 ) - الصحاح ، ج 1 ، ص 177 ، مادهء « عجب » . ( 3 ) - مرآة العقول ، ج 8 ، ص 29 ؛ بحار الأنوار ، ج 67 ، ص 352 . ( 4 ) - الصحاح ، ج 2 ، ص 588 ، مادّهء « برر » . ( 5 ) - وسائل الشيعة ، ج 15 ، ص 216 ، « كتاب الجهاد » ، « أبواب جهاد النفس » ، احاديث باب 13 ؛ بحار الأنوار ، ج 67 ، ص 365 ، احاديث باب 59 . ( 6 ) - بحار الأنوار ، ج 67 ، ص 323 ، آيات باب 59 .